Fotografia czarno-biała: Ciemnia pozytywowa - drobne porady Od “płachty” do powiększenia
Podręcznikowa kolejność postępowania wygląda jak poniżej:
· “płachta”
· wglądówka
· próby kadrowań
· powiększenie/a próbne
· powiększenie finalne
Przyjrzyjmy się nieco każdemu z powyższych punktów. Płachtę sporządza się reguły na specjalnej maskownicy stykowej, na papierze formatu 30x24 cm (gradacja specjalna, albo miększa). Jeśli ktoś nie ma takiej maskownicy, w “Foto” zalecano przycisnąć negatyw do papieru prostokątnym kawałkiem szyby 30x40 cm (moim zdaniem najlepiej wybrać taką bez większych skaz optycznych). Naświetlać można powiększalnikiem, albo najzwyklejszą w świecie lampą.
Nie od parady jest sporządzenie z prostokątnego kawałka kartonu przesłony ułatwiającej uzyskanie zbliżonego zaczernienia klatek o różnym kryciu na pozytywie. Karton tnie się na paski odpowiadające długością i szerokością typowym odcinkom błony - powinno być ich być co najmniej tyle, ile normalnie ich ona zawiera. Dla błony zwojowej 120, więc co najmniej 4, a dla błony małoobrazkowej 135/36 co najmniej 7 sztuk. Oprócz tego wykonujemy co najmniej jeden pasek mający 1/2 (format 24x36 mm i 60x90 mm), 1/3 (format 60x60 mm), względnie 1/4 (format 45x60 mm) długości typowego odcinka błony. Ten dodatkowy pasek służy do zasłaniania słabiej krytych sąsiadów mocno krytego kadru, jeśli znajduje się on w środku odcinka błony (jeśli ktoś używa papierów zmiennogradacyjnych, może też pobawić się w różne filtracje). Można ich zresztą zrobić więcej - nawet 7 dla błony 135 i 4 dla błony 120.
Do “płachty” nieco lepiej od papierów stałogradacyjnych nadają się zmiennogradacyjne - bez filtrów są z reguły dość miękkie, można też dopasowywać gradację do poszczególnych kadrów, wszakże zabiegi te mają nieduże znaczenie, więc bez obawy używać można też stałogradacyjnych.
“Płachta” ma w praktyce służyć orientacji co jest na negatywie i ułatwiać wybór klatek do powiększeń. Załączona do skoroszytu w którym przechowujemy negatywy, może się okazać bardzo pomocna, zwłaszcza jeśli wzbogacić notatkami na odwrocie (np. numer negatywu i kadry z których sporządzono odbitki). W razie potrzeby, dłuższe notatki sporządza się na normalnych kartkach (wkładach do skoroszytu formatu A4) i wpina obok.
Osobiście sporządzam wglądówki na papierach formatu 9x13 cm, które są tanie i można wywoływać je po kilka w kuwecie o większych rozmiarach. Wglądówki najlepiej robić z całego kadru, chyba że jesteśmy pewni, że jakiś jego fragment jest absolutnie niemożliwy do wykorzystania. Technika sporządzania takich wglądówek nie różni się wiele od wykonywania normalnych powiększeń. Osobiście używam papieru stałogradacyjnego, ponieważ jest tańszy, ale można używać też zmiennogradacyjnego. Wygoda pracy jest wbrew pozorom zbliżona - zwolennik stałogradacyjnych będzie zachwalał nie zaprzątanie sobie głowy poprawkami na filtry przy zmianach gradacji, a zmiennogradacyjnych mniejszą ilość pudełek walających się po ciemni. W rzeczywistości to pierwsze jest po prostu kwestią wprawy, a drugie właściwej organizacji miejsca pracy - będzie o tym dalej.
W razie potrzeby wglądówki w pewnym stopniu mogą zastąpić płachtę. Można je też załączać do spisu negatywów celem lepszej orientacji. Trzyma się je albo w odpowiednio przedziurkowanej kopercie formatu C4, albo wpina w odpowiednio spreparowane kartki formatu A4 (opis wykonania można znaleźć w literaturze fotograficznej w działach o samodzielnym sporządzaniu albumów fotograficznych).
Wglądówki oprócz dokładniejszej orientacji co się na negatywie znajduje, są również istotną pomocą przy ustalaniu wycinka najlepiej nadającego się do skopiowania. Literatura fotograficzna zaleca suwanie po wglądówce dwu kawałków tektury w kształcie litery "L".
Specjaliści od DTP w latach 80. po prostu kserowali wglądówkę, a następnie propozycje kadrowań mazakiem zakreślali na kserokopiach. Zaletą tego sposobu jest iż tak skadrowana fotografia wcale nie musi mieć kwadratowego, prostokątnego, czy nawet regularnego kształtu, co wbrew pozorom dość często jest stosowane w profesjonalnych publikacjach. Można też stosunkowo łatwo zorientować się jak będzie wyglądała fotografia po jej wpasowaniu w łam - w oparciu o kserokopię wystarczy wyciąć maskę o odpowiednim kształcie i założyć ją na wglądówkę. Powyższy sposób może się przydać nie tylko gdy przygotowujemy zdjęcia dla gazety, ale również np. do wstawienia do okrągłej ramki.
Po ustaleniu wycinka dowolną metodą, wykonuje się odbitkę z reguły o formacie 9x13 - 13x18 cm, która ma na celu zorientowanie się w ostatecznym wyglądzie powiększenia, oraz określeniu ewentualnych dodatkowych zabiegów (doświetlanie i wysłanianie, tonowanie całości, bądź części, retusz, etc.). W oparciu o takie powiększenie sporządza się często szkic o rozmiarach powiększenia ostatecznego, na którym oznacza się miejsca ww. czynności. Tak odbitkę z kadrowaniem próbnym, jak szkic, nieźle jest umieścić w naszym archiwum, choć nie jest to w stu procentach konieczne, jeśli planujemy jeszcze wykonać powiększenia próbne.
Powiększenia próbne mają na celu przetestowanie wybranej koncepcji wykonania pozytywu, dlatego wykonuje się je z reguły na papierach formatu co najmniej 13x18 cm. Jeśli wynik okazuje się satysfakcjonujący, w oparciu oń sporządza się szkic, będący podstawą wykonania powiększenia finalnego. Powiększenia próbne, wraz ze szkicami dołącza się do archiwum, gdzie służą jako pomoc przy wykonywaniu ewentualnych duplikatów powiększenia finalnego.
Powiększenia finalne wykonuje się na papierach formatu co najmniej 13x18 cm, a z reguły większych i to niekiedy znacznie. W rezultacie bardziej ekonomicznym wydaje się stosowanie papierów zmiennogradacyjnych (nie trzeba się martwić że np. paczka z gradacją bardzo miękką będzie się nam schodzić strasznie długo), choć z drugiej strony nie jest to aż tak znacząca różnica, ale o tym będzie mowa dalej.
Drobne udoskonalenia ciemniowe
Najpopularniejszy sposób wykonywania próbek czasu ekspozycji polega na naświetlaniu wąskiego paska papieru światłoczułego, którego część jest zasłaniana np. kawałkiem tekturki. Nie ma przy tym znaczenia, czy zaczynamy naświetlać od małego fragmentu i odsłaniamy stopniowo cały pasek, czy też na odwrót, zaczynamy naświetlać całość, a potem stopniowo zasłaniamy.
Paski naświetla się wedle określonego wzoru. W zależności źródła podawane są różne liczby, zasadniczo jednak ciągi te można je podzielić na trzy odmiany:
· Ciągi arytmetyczne, najczęstszą wersją jest przesuwanie kartonika co 2s, co daje: 2,4,6,8,10,12s... Zaletą takich ciągów jest że odmierza się łatwo, nie zaprzątając sobie pamięci właściwym wzorem. Wadą - niedopasowanie do właściwości materiałów światłoczułych, gdzie dwukrotne wydłużenie czasu naświetlenia powoduje dwukrotnie większy efekt. Co prawda w miarę wydłużania czasów wzrasta dokładność - w podanym przykładzie pomiędzy 16, a 32 sekundy jest sześć wartości pośrednich - ale choć wiele rodzai papierów światłoczułych potrafi wykazywać widoczną różnicę zaczernienia przy ekspozycjach różniących się o 10%, to w praktyce różnice do pół stopnia przysłony, udaje się bez trudu zniwelować skróceniem, bądź wydłużeniem czasu wywołania, bywa nawet bez wychodzenia poza widełki czasowe podawane przez producentów wywoływaczy.
· Ciągi geometryczne oparte o potęgi dwójki: kartonik jest przesuwany kolejno co np. 1, 1, 2, 4, 8s. co daje czas naświetlenia poszczególnych pól papieru 1 s, 2s, 4s, 8s, 16s. Zaletą takich ciągów jest, iż są lepiej dostosowane do właściwości materiałów światłoczułych. Wadą dokładność tylko do jednego stopnia przysłony oraz kłopot z zapamiętaniem czasu co jaki należy przesuwać kartonik.
· Modyfikacja poprzedniego sposobu, dająca ciąg naświetleń co 1/2 stopnia przysłony: 5, 2, 3, 4, 6s. co daje pola o czasie naświetlenia 5s, 7s, 10s, 14s, 20s. Zaletą jest większa dokładność, wadą trudność użycia przy czasach krótszych niż 5s (aby odmierzyć 1,5s trzeba dysponować zegarem powiększalnikowym), co, przy korzystaniu z żarówek halogenowych, nie jest w praktyce nazbyt odczuwalne (wielu producentów nie zaleca dla tego rodzaju oświetlenia czasów ekspozycji krótszych niż 4s). Ciąg taki zapamiętać jeszcze trudniej niż poprzedni.
Jeśli chcemy uzyskać czasy naświetlenia pól próbki o połowę krótsze, ilość sekund co którą należy przesunąć kartonik dzielimy przez dwa, dla czasów dwukrotnie dłuższych mnożymy je przez dwa.
Dość dokuczliwym problemem przy pracy z nieznanym negatywem, jest kwestia dobrania adekwatnej gradacji papieru. Pewną pomocą dla użytkowników papierów zmiennogradacyjnych może być przyrząd wymyślony pierwotnie dla próbek powiększeń barwnych przez A. Voellnagla. Składa się on z kwadratowego kawałka kartonu, którego krawędź odpowiada długości krótszego boku papieru światłoczułego na jakim mamy zamiar wykonywać próbkowania gradacyjne (np. 13x13 cm). Część kwadratu jest wyjmowalna i wyposażona w prosty uchwyt z kawałka kartonu, tworząc mniejszy kwadrat o wymiarach 1/4 dużego.
1. Papier światłoczuły przeznaczony na próbkę przycina się do formatu dużego kwadratu, odcięty “margines” (przy formacie 13x18 cm będzie to 5x13 cm), może posłużyć do próbek naświetlenia.
2. Obraz całej klatki negatywu, bądź jej wycinka ustawia się na ostro na maskownicy, tak by zajmował dokładnie 1/4 formatu papieru przeznaczonego na próbkowanie, po czym wyłącza powiększalnik, wkłada przycięty papier w maskownicę, a na wierzch zakłada cały kwadrat.
3. Wykonuje się próbkę czasu naświetlenia kładąc pasek na wierzch prostokąta (nie przepuszcza on światła do papieru pod spodem - oczywiście próbkę można wykonać również przed jego włożeniem) i poddaje normalnej obróbce. Następnie maskownicę przesuwa się tak, by obraz negatywu padał na zdejmowalną część kwadratu.
4. Ustawia się odpowiednią filtrację (np. “4”), po czym zdejmuje ruchomą ćwiartkę kwadratu i poddaje odkrytą część papieru pod spodem naświetleniu przez ustalony przy pomocy próbki naświetleń czas. Po wyłączeniu powiększalnika, wyjmuje z maskownicy i przekręca kartonowy kwadrat (ale nie papier pod spodem!) o 90 stopni, zakłada mniejszy kwadrat, zmienia filtrację (np. “3”), zdejmuje mały kwadrat, dokonuje naświetlenia.
5. Cały proces powtarza jeszcze dwukrotnie, za każdym razem zmieniając filtrację, po czym na odwrocie próbki odnotowuje filtrację zastosowaną względem każdej z ćwiartek (podobnie jak to się czyni z próbkami naświetleń: patrz parę akapitów niżej), poddaje normalnej obróbce i dokonuje jej oceny w świetle białym.
Zaletą tej metody jest możność porównania jak negatyw, a także poszczególne jego fragmenty prezentują się na różnych gradacjach. Gdy przykładowo zauważyć że na gradacji “3” niebo jest pozbawione obłoków, ale uzyskano dobre oddanie tonalne partii poniżej widnokręgu, a na gradacji “2”, uzyskano obłoki na niebie, ale skala szarości odwzorowująca ziemię jest uboższa, łatwiej podjąć decyzję, czy kopiować na gradacji miększej, czy też twardszej z wysłanianiem partii nieba.
Wadą dla osób początkujących jest niemożność połączenia z próbkowaniem czasów naświetlenia. Właściwe czasy należy ustalić przedtem i bezwzględnie się ich trzymać. Tak się po prostu składa, że niedoświadczonemu oku trudno odróżnić np. próbkę prześwietloną na właściwej gradacji, od próbki na gradacji zbyt miękkiej, gdzie naświetlenie zmieściło się w górnym odcinku krzywej - obie wyglądają ciemno, różniąc się wyłącznie skalą półtonów i obecnością szczegółów w cieniach.
Kolejna niedogodność polega na kwadratowym formacie próbki - jeśli ktoś fotografuje na błonach 60x60 mm, aż tak bardzo powyższego nie odczuje, ale 60x90 mm, 45x60 mm, czy 24x36 mm, skazani są na kwadratowe fragmenty negatywu, co nie zawsze jest dogodne. Rozwiązaniem byłoby zastosowanie, zamiast kwadratu, prostokąta, ale to z kolei wymusza jego odwracanie “na drugą stronę”, przy próbce nr 2, ponowne przekręcenie przy próbce 3, po czym przewrócenie po raz trzeci i ostatni przy próbce 4. Co więcej, mniejszy prostokąt musiałby zostać wycięty z większego idealnie prostymi liniami, inaczej trzeba byłoby również go obracać do góry nogami, co oznaczałoby rezygnację z uchwytu. W pewnym stopniu można ten wymóg obejść, naklejając na krawędzie małego prostokąta dwa paski czarnego papieru (może być nawet pozostały po wywołanych błonach zwojowych), zakrywające ewentualną szczelinkę między nim, a dużym prostokątem.
Do wykonania tego rodzaju próbek gradacji trzeba używać papieru światłoczułego o formacie co najmniej 13x18 cm - miniaturki kadrów o formacie 3x3 cm trzeba byłoby oceniać pod lupą.
Mimo tych wad, przyrządzik powyższy, z racji swej prostoty i przydatności (można sprawdzać nie tylko gradacje, ale różne warianty wysłaniań i doświetleń, fotomontaży, etc.), może się komuś spodobać, toteż podaję gdzie znaleźć więcej szczegółów wykonania i użytkowania: A. Voellnagel “Kaprysy koloru w fotografii” str. 78-81, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, wydanie II, Warszawa 1984.
Obróbka próbek naświetleń zajmuje z reguły sporo czasu. Oczywistym sposobem jego zaoszczędzenia, jest najpierw wykonanie np. kilkunastu, a potem wywoływanie wszystkich za jednym razem. Wtedy jednak pojawiają się problemy z identyfikacją z której klatki wykonano daną próbkę. Skutecznym rozwiązaniem jest zapisanie z tyłu każdego paseczka, natychmiast po jego naświetleniu, numeru klatki negatywu (ew. nr negatywu, jeśli pracujemy na kilku negatywach jednocześnie) i czasów ekspozycji poszczególnych pól. Do zapisywania można użyć długopisu, względnie markera spirytusowego (np. do CD). Ołówki mają to do siebie, że w świetle ciemniowym na mokrym papierze stają się prawie niewidoczne, a flamastry że rozpływają w kąpielach fotograficznych.
Problemy z papierem światłoczułym
Zbyt długie oddziaływanie światła ciemniowego, przetrzymywanie nasączonego wywoływaczem papieru na powietrzu, względnie wywołanie, może zaowocować zadymieniem. Efektem jest niemożność uzyskania czystej bieli, a często także zmiana gradacji papieru na miększą. Samo zadymienie można stosunkowo łatwo wykryć porównując marginesy odbitki z podłożem (tylną częścią) innej. Sposób ten ma tę zaletę, iż kontrolę można przeprowadzać bez zapalania białego światła, nawet od razu w kuwecie z wywoływaczem.
Papiery stałogradacyjne bromowe i chlorobromowe wysokoczułe reagują zadymieniem wskutek długotrwałej ekspozycji światłem żółtozielonym, względnie oliwkowozielonym, rzadziej światłem lamp diodowych, ekstremalnie rzadko czerwonym (właściwie tylko gdy wkręcono zbyt silną żarówkę, względnie filtr zestarzał się i zmienił charakterystykę). Nie oznacza to bynajmniej, że naświetlone papiery światłoczułe można dowolnie poddawać długo działaniu światła czerwonego - efektem jest zanik obrazu utajonego (zjawisko Hershla).
Czas przez jaki maksymalnie może oddziaływać światło ciemniowe bez groźby zadymienia, literatura zaleca sprawdzać poprzez zasłonięcie fragmentu arkusza papieru światłoczułego nieprzezroczystym przedmiotem i porównanie części zasłoniętej, z tą na którą padało światło ciemniowe. Rozbudowaną, znacznie wszechstronniejszą wersję tego testu można znaleźć w udostępnionym w internecie przez Kodaka poradniku “How safe is your safelight?” - pozwala stwierdzić oddziaływanie oświetlenia ciemniowego zarówno na nienaświetlony papier, jak również obraz utajony.
U mnie ten czas - dla oświetlenia z odległości 90 cm lampą ciemniową z żarówką 25W i filtrem żółtozielonym ORWO 113D - wynosi dla papierów bromowych i chlorobromowych ponad 15 minut. Często jednak producenci nie zalecają więcej niż 4-7 minut i tak po prawdzie, im mniej światła z lampy ciemniowej padnie na papier, tym lepiej.
Jak ograniczyć okres oddziaływania światła ciemniowego na papier, bez znacznego utrudniania sobie pracy? Nienaświetlony papier należy trzymać w światłoszczelnym opakowaniu. Może być to jego fabryczne pudełko, ale wygodniej fabryczne foliowe woreczki z różnymi gradacjami, względnie rozmiarami, umieścić na czas pracy w obszerniejszym pudełku (np. po butach), z dorobionymi przegródkami, zabezpieczającym również przed zaświetleniem światłem z powiększalnika i białym do oceny powiększeń. Jeszcze lepszym, choć niestety bardziej praco i materiałochłonnym rozwiązaniem, jest dorobienie pod powiększalnikiem światłoszczelnej szuflady.
Jeśli ktoś jednak zdecydował się na korzystanie z pudełek fabrycznych, powinien zadbać o zabezpieczenie przed błędami wynikłymi z mylenia opakowań zawierających różne gradacje. Dotyczy to zwłaszcza papierów stałogradacyjnych Fomy, których pudełka oznaczone są barwnymi paskami - w czerwonym świetle ciemniowym kolory ulegają zafałszowaniu i zamiast gradacji specjalnej (żółty pasek) możemy wziąć normalną (czerwony). W żółtozielonym podobnie wypadają paski zielone (miękka) i niebieskie (twarda). Można temu zapobiegać naklejając na pudełka odpowiednie oznaczenia (wystarczy nawet z taśmy malarskiej), np. z jedną kreską dla gradacji miękkiej, dwoma dla specjalnej, itd.
Można też wziąć pudełka różnych producentów - mój znajomy gradację miękką umieszczał w pudełku po papierach (barwnych) Fuji, specjalną Kodaka, normalną Agfy, a twardą Tetenala.
Dodatkowym zabezpieczeniem jest zapisanie gradacji papieru na taśmie samoprzylepnej, którą fabrycznie jest zamykany wewnętrzny woreczek.
Naświetlone pozytywy należałoby od razu wywoływać. Niestety efektem byłoby znaczne spowolnienie pracy, gdyż z naświetleniem kolejnej odbitki trzeba by czekać, aż poprzednia przestanie być światłoczuła (orientacyjnie połowa czasu utrwalania).
Prostym rozwiązaniem jest zakładanie na kuwety, w których obrabiamy odbitki, nieprzezroczystych pokryw. Sposób ten ma tę wadę, że w razie jakiś komplikacji pod powiększalnikiem (np. długo zastanawiamy się nad kadrowaniem) możemy zaserwować pozytywom nawet kilkunastominutowe wołanie, przerywanie i utrwalanie. Co więcej, bardzo utrudnione staje się wywoływanie partii odbitek, z których część ma być poddana nietypowej obróbce (jak choćby wywołanie powierzchniowe).
Wad tych nie ma metoda polegająca na trzymaniu naświetlonych pozytywów w pudełkach i wywołaniu ich hurtem, gdy nazbiera się wystarczająco dużo. Pudełko powinno być oczywiście światłoszczelne i mieć rozmiary co najmniej równie duże, jak największe pozytywy jakie planujemy wykonywać. Jeśli poddajemy część odbitek specyficznej obróbce, należy rozważyć zastosowanie dwu pudełek. Trzymanie naświetlonych pozytywów w pojemniku z nienaświetlonym papierem, nie jest dobrym pomysłem, ponieważ może prowadzić do kilkakrotnej ekspozycji tej samej kartki. Jeśli już decydujemy się na takie rozwiązanie, w szufladzie, czy pudełku należy przeznaczyć oddzielną przegródkę na naświetlone pozytywy i nie używać jej do niczego innego.
Pozostaje problem długotrwałych naświetleń i wywoływań. Przy bardzo długich czasach i dużych powiększeniach rzutowanych na podłogę, maskownicę wystarczy postawić na dnie odpowiednio wysokiego pudła bez wierzchu - jego ścianki osłaniają papier przed padającym z boku światłem lampy ciemniowej. Jeśli natomiast zachodzi konieczność kilkunastominutowego (i nawet więcej) wywołania, można zredukować oświetlenie do czerwonej żarówki 15 W umieszczonej w odległości 3-4 m. Wedle moich doświadczeń, chlorobromy Fomaspped i bromy Agfa Brovira RC, można w tych warunkach wywoływać co najmniej 30 min. bez obawy zszarzenia. Lepszym, wygodniejszym i mniej męczącym dla wzroku rozwiązaniem jest zastosowanie, wspomnianych już, pokryw na kuwety.
Naświetlonych pozytywów nie należy długo przechowywać - najlepiej wywołać je jeszcze tego samego dnia. Tak się po prostu składa, że na papierach obraz utajony zanika zdecydowanie szybciej, niż błonach negatywowych i po tygodniu może się okazać, iż nawet wielogodzinne męczenie papierów w wywoływaczu nie doprowadzi do ukazania się obrazu.
Przed zakończeniem pracy, niewykorzystane papiery światłoczułe należy z powrotem umieścić w ich fabrycznych opakowaniach. Pudełka i koperty zabezpiecza się przed przypadkowym otwarciem, zakładając na nie gumki. Przy formacie 9x13 cm winny wystarczyć dwie, 13x18 cm trzy-cztery, do pudełka 18x24 cm trzeba niekiedy zużyć sześć do dziewięciu gumek. Pudełka można też obwiązać sznurkiem, ma on wszakże tę wadę, że potrafi się splątać.
Wąskie gardła
Obróbka pozytywów zajmuje mnóstwo czasu, na dodatek uniemożliwiając naświetlanie kolejnych, póki akurat obrabiane nie przestaną być światłoczułe.
Wspominano już o wywoływaniu kilku próbek naświetleń równocześnie. To samo dotyczy pozytywów, lepiej jest używać kuwet o rozmiarach umożliwiających obróbkę co najmniej dwu, a lepiej czterech typowych odbitek równocześnie. Oczywiście mówimy o przypadku w którym trzeba zrobić odbitki z wielu błon - jeśli planujesz odbitki 9x13-10x15 cm z jednej błony małoobrazkowej (krewny poprosił o zdjęcia z wesela córki), względnie dwu zwojowych, sensowniej będzie użyć kuwet 10x15 cm, które wymagają mało roztworów i zajmują mniej miejsca. O wyborze optymalnych kuwet dla danego stylu pracy, będzie mowa w następnym tekście.
Dość sensowne wydaje się zastosowanie utrwalacza pośpiesznego (z chlorkiem amonu), czy szybkiego (na tiosiarczanie amonu) - odbitka przestaje być światłoczuła po co najwyżej 1,5 minuty (FB w Fomafixie), a z reguły po minucie (FB w Ilford Rapid Fixer i Tetenal Superfix), czy jej połowie (RC w IRF i Superfix). W pełni utrwaloną odbitkę uzyskuje się po 1-1,5 minuty (RC), względnie 2-3 minuty (FB), co odpowiada mniej więcej czasowi przebywania odbitek w wywoływaczu.
Część utrwalaczy szybkich umożliwia zresztą jeszcze szybszą obróbkę przy zastosowaniu roztworu roboczego o dwukrotnie większym stężeniu. Np. Ilford Rapid Fixer, jeśli rozcieńczyć go 1+4 (a nie 1+9), pozwala na obróbkę 30 s. (RC), bądź 60 s. (FB).
Pozwala to na utrwalanie w mniejszej kuwecie, o ile oczywiście właściwie zaplanuje się pracę. Jeśli np. wywołanie papieru o podłożu polietylenowym zajmuje 1 minutę, a kuweta z wywoływaczem pozwala poddać obróbce 4 sztuki za jednym razem, zaś kuweta z utrwalaczem 2 i trwa to 30 s. to wywołanie trzeba zacząć od dwu sztuk, a po pół minucie włożyć kolejne dwie, po upływie 30 sekund, dwie pierwsze odbitki przenieść do przerywacza, włożyć dwie następne odbitki do wywoływacza, potem przenieść odbitki z przerywacza do utrwalacza. Potem co 30 sekund przenosi się dwie odbitki z wywoływacza do przerywacza, wkłada dwie nowe do wywoływacza, wyjmuje dwie odbitki z utrwalacza, przenosi dwie odbitki z przerywacza do utrwalacza.
Tego rodzaju obróbka jest zalecana wyłącznie w przypadku pilnej konieczności, po dojściu już do pewnej wprawy. Po pierwsze istnieje ryzyko pomyłek - można choćby poddać odbitkę połowie zalecanego czasu wywołania, ponieważ pomyli się ją z inną w tej samej kuwecie. Po wtóre, tak rozrobiony utrwalacz szybki charakteryzuje się dwukrotnie mniejszą wydajnością.
Jeśli nie możesz z jakiś względów używać utrwalaczy pośpiesznych i szybkich, konieczne jest zastosowanie większej kuwety na utrwalacz, względnie dwu kuwet z utrwalaczem i zdanie się na system dwuroztworowy. Był on dogłębnie opisany w innym tekście, więc tu tylko o nim napomknę. Technika utrwalania dwuroztworowego polega na utrwalaniu w dwu oddzielnych roztworach utrwalacza. Najpierw umieszcza się odbitkę na połowę czasu jej normalnego utrwalania w tym utrwalaczu (dla FB z reguły 5 minut) do pierwszego roztworu, a potem przenosi do kuwety z drugim roztworem gdzie przebywa drugą jego połowę (kolejne 5 minut). Po pracy oba roztwory zlewa się do oddzielnych butelek. Metoda dwuroztworowa sprzyja dokładniejszemu utrwalaniu i mniejszemu zużyciu utrwalacza.
Przed naświetleniem pierwszej partii odbitek danego dnia, lepiej sprawdzić przy pomocy zwykłej próbki naświetleń, czy wywoływacz pracuje prawidłowo. Niemożność wywołania poprawnie naświetlonych odbitek, potrafi naprawdę zirytować, zwłaszcza gdy nowy wywoływacz musimy sobie dopiero rozpuścić z proszku. O zabezpieczeniu się przed tego rodzaju niedogodnościami, w kolejnym tekście.
Jasno w ciemni
Oświetlenie ciemni jest z reguły kompromisem między jak największą ilością światła (co wpływa do dodatnio na wygodę pracy), a ilością światła jak najmniejszą (co wpływa dodatnio na papiery). Dla porządku omówmy spotykane typy lamp ciemniowych:
· Żarówki ciemniowe. Odmiana typowej żarówki, z bańką pokrytą specjalnym lakierem, przepuszczającym światło o określonej długości fali. Najczęściej mają moc 7,5-15 W. Ich zaletą jest że można je wkręcać w typowe oprawy oświetleniowe, są lekkie i zajmują mało miejsca, wadą że są droższe od typowych żarówek, a wielokrotne wkręcanie i wykręcanie może uszkodzić lakier.
· Lampy ciemniowe z wymiennymi filtrami. Światło zwykłej żarówki przechodząc przez taki filtr, uzyskuje podobny skład spektralny jak po przejściu przez zabarwioną bańkę żarówki ciemniowej. Oprawa umożliwia zawieszenie na ścianach, suficie, bądź postawienie na płaskiej powierzchni. Zaletą jest tańsza eksploatacja (klasyczne żarówki 15-25 W kosztują znacznie taniej, niż żarówki ciemniowe), wadami konieczność dopasowania wymiarów filtra, jego starzenie się (zmiana charakterystyki widma), funkcjonowanie w oparciu o gniazdka. Nie dość że trzeba uważać, by nie zalać przewodów kąpielami fotograficznymi, to w razie zwarcia, względnie przeciążenia, zakończonego wywaleniem korków, lampa zgaśnie (żarówka ciemniowa raczej nie, oświetlenie funkcjonuje zwykle na oddzielnym od gniazdek obwodzie). Nadto są cięższe i zajmują więcej miejsca.
· Lampy diodowe. Stosunkowo nowy rodzaj oświetlenia ciemniowego. Diody dają jasne światło monochromatyczne, bądź zbliżone do monochromatycznego. Dość tanie, lekkie i wygodne w eksploatacji, choć niekiedy mogą się stać źródłem problemów z zaświetlaniem papieru (dotyczy konstrukcji wykonanych amatorsko, względnie chałupniczo, pochodzące z renomowanych wytwórni raczej ich nie sprawiają).
· Ciemniowe lampy jarzeniowe. Używane w dużych laboratoriach fotograficznych. Dają bardzo jasne światło, a odpowiednie zabarwienie rurek pozwala na stosunkowo długą pracę z materiałami światłoczułymi. Niestety są drogie i raczej nie produkuje się ich do użytku fotoamatorskiego, więc rzadko się je spotyka. Nadto wymagają specjalnych opraw, też trudno dostępnych.
W procesie pozytywowym stosuje się światło o poniższych barwach:
1. Żółtopomarańczowa i pomarańczowa. Dla papierów chlorowych i chlorobromowych niskoczułych.
2. Pomarańczowo-czerwona i czerwona.
a) Jasna - papiery chlorobromowe wysokoczułe, bromowe, zmiennogradacyjne.
b) Czerwona ciemna - błony ortochromatyczne.
3. Żółtozielona/brązowa/oliwkowa
a) Jasna - jak pomarańczowo-czerwona (niekiedy z wyłączeniem papierów zmiennogradacyjnych).
b) Ciemna - papiery zmiennogradacyjne, barwne.
Określenia barw mogą się różnić w zależności od producenta - przykładowo moja żarówka “orange” miewa praktycznie identyczną barwę światła jak “czerwone” żarówki ciemniowe.
Zaletą światła czerwonego, jest niezwykle mała aktyniczność, więc zdecydowanie rzadko powoduje zaświetlenia. Prawdę mówiąc przy długim przebywaniu w świetle czerwonym, naświetlone papiery mogą niekiedy wykazywać coś dokładnie odwrotnego - zanik obrazu utajonego.
Z drugiej jednak strony, w świetle czerwonym wzrok męczy się szybciej, co więcej następuje jego swoiste “nadczulenie” - wywołujące się papiery wydają się bardziej zaczernione niż są w istocie, co może prowokować do wcześniejszego ich wyjmowania z kąpieli, a więc niedowoływania.
Światło żółtozielone/brązowe/oliwkowe jest przyjemniejsze dla oka i nie powoduje tak rażących błędów w ocenie zaczernienia, ale niestety bardziej aktyniczne, więc długotrwałe trzymanie naświetlonych i nienaświetlonych papierów raczej zaowocuje ich zadymieniem, a może nawet pseudosolaryzacją.
Żółte światło lamp diodowych jest mniej męczące dla wzroku niż czerwone, nie powoduje też “nadczulenia wzroku”, ale jako monochromatyczne też po jakimś czasie męczy wzrok (to tak jak z lampami sodowymi używanymi do oświetlenia ulic), z reguły nieco szybciej niż żółtozielone. Za to jest bardzo jasne.
Światło określonego koloru sprawia, iż oko postrzega barwy inaczej niż w świetle białym (względnie zbliżonym do białego). Co więcej, znaki w kolorze zbliżonym do barwy światła, mogą stać się niewidoczne - dotyczy to choćby kolorowych tuszy atramentów w zeszycie z notatkami. Dlatego bieżące notatki najlepiej wykonywać w brudnopisie, czarnym, względnie niebieskim tuszem, bądź atramentem, a po pracy przepisywać je do czystopisu, kolorami jakie tylko uznamy za stosowne. Plany pracy dla poszczególnych negatywów także najlepiej zapisywać w brudnopisie.
Niezgorszym pomysłem jest wydrukowanie planu pracy na komputerowej drukarce i pozostawienie reszty kartki na bieżące notatki. Tuszu, czy tonera na taki brudnopis nie zużywa się wiele (bo wystarczy drukować nawet w 300 DPI, określanym umownie: “wydruk roboczy”, “szkic”, “ekonofast”, etc.), a druk jest znacznie czytelniejszy w świetle ciemniowym od pisma ręcznego, a gdy sporządzić szablon, oszczędza się także sporo czasu (jeśli komuś szczególnie na nim zależy, można pokombinować z formularzami).
Jak mieć jasno w ciemni i uniknąć problemów z zaświetlaniem? Nie ma na to uniwersalnej recepty, w każdym przypadku oświetlenie jest pewnym kompromisem narzuconym uwarunkowaniami technicznymi (instalacja elektryczna, wzajemne usytuowanie poszczególnych części roboczych ciemni, rozmieszczenie ścian i sufitów, etc.), ergonomią pracy, parametrami obrabianych materiałów.
Początkowo oświetlałem ciemnię jedynie lampą (25 W) z filtrem żółtozielonym ORWO 113D (matowy), umieszczoną jakieś 70 cm ponad kuwetami. Co zdumiewające, mimo mniejszej od zalecanej odległości, ani Fomaspeed, ani czulsza od wielu gatunków papierów zmiennogradacyjnych Brovira, nie wykazywały śladów zaświetlenia, przy standardowym czasie obróbki.
Problemem była słaba widoczność powiększalnika, przysłonę musiałem przymykać i otwierać wyczuwając kolejne zapadki. Ze światłomierzem ciemniowym było mniej kłopotów - jako przeznaczony do pracy w niemal całkowitych ciemnościach, został wyposażony w małą lampkę diodową, ułatwiającą manipulacje tymi przełącznikami, które nie zostały podświetlone. Jednak gdy przypadkiem (za 1 PLN), nabyłem starą żarówkę czerwoną i wkręciłem ją w oprawę w której normalnie znajduje się żarówka oświetlająca to pomieszczenie, stwierdziłem iż pracuje się mi zdecydowanie wygodniej. Zdecydowałem się więc na żarówkę pomarańczowo-czerwoną Narva, która oświetla powiększalnik, światłomierz i pudło z papierami z odległości jakiś 2 m (do kuwet to ponad 3 m), a lampę przewiesiłem wyżej, na 1,2 m, co było podyktowane właściwie tylko wypadnięciem wyeksploatowanego kołka rozporowego z dziury.
Po tej dygresji, kilka ogólnych rad. Niezłym pomysłem jest oświetlanie części suchej (powiększalnik) światłem czerwonym, mokrej zaś oliwkowym, względnie lampą diodową. Czerwone światło nie przeszkadza specjalnie w pracy na maskownicy, wywołujące się odbitki obserwujemy w świetle nie powodującym zafałszowań w ocenie zaczernienia.
Jeśli z jakiś względów musisz wywoływać w świetle czerwonym, staraj się robić to na czas, względnie ustal współczynnik Watkinsa pary wywoływacz-papier (patrz rozdział o testach powiększalnikowych). Dawna literatura radziła umieścić po prostu na widoku nieco prześwietloną, ciemną odbitkę i fotogram trzymać w wywoływaczu, aż będzie ją przypominał - przypuszczam że to dobra metoda, ale nie wiem na sto procent, bo jeszcze nie spróbowałem.
Nieźle sprawdza się umieszczenie tzw. “lampy światła niebezpośredniego” (czyli mogącej oświetlać materiały światłoczułe tylko po odbiciu się od jakieś powierzchni, np. sufitu), tak by jej światło padało głównie na miejsce, gdzie się robi notatki, wejście, etc. - służy właśnie do “ogólnego oświetlenia ciemni”. Na część suchą i mokrą nie musi (i zresztą nie powinno) z niej padać specjalnie dużo światła, ponieważ oświetlone są oświetleniem bezpośrednim.
Przedsionek, względnie śluzę (jeśli ciemnia je posiada), najwygodniej oświetlać jakąś tanią lampą diodową. Nie musi mieć ona specjalnie wyśrubowanych charakterystyk, wystarczy że nie zaświetla papierów przez około minutę. Na dłużej drzwi śluzy się raczej nie otwiera. Można też zastosować wyłącznik, który tę lampę wyłącza w chwili otwarcia wewnętrznych drzwi. Jeżeli zafundowaliśmy sobie w napis “nie wchodzić”, lub podobny, nad zewnętrznymi drzwiami ciemni, można je spokojnie oświetlić jakąś kolorową żarówką, nie przystosowaną do pracy ciemniowej - kosztuje wielokrotnie taniej, a z materiałami światłoczułymi i tak nie będzie mieć kontaktu.
Przy projektowaniu bezpiecznego oświetlenia ciemni warto pamiętać, iż zdecydowanie najwięcej problemów z zaświetleniem występuje nie z powodu zbyt dużej liczby źródeł światła, a zbyt małej odległości od materiałów światłoczułych. Intensywność światła spada proporcjonalnie do kwadratu odległości - ta sama lampa ciemniowa znajdująca się w odległości 3 m, będzie działać na papier światłoczuły 9 razy słabiej, niż gdyby umieścić ją od niego 1 m. Dlatego można sobie spokojnie pozwolić na dość obfite oświetlanie pewnych punktów (np. ciągów komunikacyjnych) o ile tylko znajdują się w oddaleniu od miejsc, gdzie naświetla się i wywołuje odbitki.
Oprócz określenia, jak długie oddziaływanie światła ciemniowego powoduje zadymienia papierów, należałoby też sprawdzić, czy światło nie zmienia ono gradacji, względnie osłabia obrazu utajonego. Na to niestety nie ma prostych do przeprowadzenia, a równocześnie stuprocentowo miarodajnych testów: literatura z reguły zaleca wykonanie dwu identycznych powiększeń, poddaniu jednego działaniu oświetlenia, które chcemy sprawdzić, po czym wywołaniu i porównaniu jednej i drugiej odbitki. Najlepiej chyba byłoby do tych odbitek wziąć negatyw testowy, służący do skalowania światłomierzy ciemniowych, gdyż porównanie poszczególnych pól obu odbitek, jest zdecydowanie łatwiejsze i bardziej miarodajne.
Dla uniknięcia ciągłego wkręcania i wykręcania żarówek ciemniowych z oprawki, literatura zaleca zamocować oprawkę na desce i zasilać ją z kontaktu. Ma to jednak wadę, że w razie przepalenia bezpieczników zostaniemy pozbawieni i tego źródła światła. Tu z pomocą może przyjść “złodziejka”, można zresztą przy jej pomocy zasilać jedną lub więcej lamp z barwym filtrem, względnie diodowych. Z drugiej strony lepiej nie kombinować z zasilaniem z obwodów oświetlenia całego naszego sprzętu ciemniowego.
Gniazdka nie dość że są wygodniejsze, to jeszcze parametry instalacji umożliwiają zasilanie odbiorników o większej mocy. Gdy instalacji oświetleniowej wystarcza z reguły 6 Amperów, to gniazdka dysponują co najmniej 10 Amperów. Instalacja oświetleniowa raczej nie zdoła zasilać suszarki o mocy 1800 W (natężenie prądu blisko 8 Amperów). A tak w ogóle, najlepiej w ciemni byłoby dysponować gniazdkami z uziemieniem (w zasadzie mogą być z zerowaniem, ale uziemienie jest bezpieczniejsze) i instalacją na 16 Amperów.
Na wypadek nieoczekiwanych przerw w dostawie prądu, można się wyposażyć w małą latarkę diodową. Jest to sprzęt tani i łatwy do nabycia (nawet w sklepach sportowych, gdzie sprzedaje się je jako lampki rowerowe), przydaje się też choćby przy obserwowaniu podziałki termometru umieszczonego w kuwecie. Niestety, zakupu z reguły musimy dokonywać “w ciemno”, nie wiedząc czy światło nabytej właśnie latarki, nie będzie zaświetlać papierów.
Dawni fotografowie ssali kwaśne cukierki, by lepiej widzieć w ciemnościach. Niestety, jak dotąd jakoś nie znalazłem czasu, by to sprawdzić.
Inne problemy ze światłem ciemniowym
Niektóre lampy diodowe i filtry ciemniowe powodują kłopoty z ustaleniem właściwego czasu powiększeń przy użyciu światłomierzy ciemniowych, których czujniki (wzgl. “sondy”) potrafią reagować również na światło nieaktyniczne (co nie powinno dziwić, skoro większość z nich miała służyć także do pracy z negatywami barwnymi). Efektem są pozytywy, których niedoświetlenie waha się od nieznacznego (niewielkie skale powiększeń i tym samym krótkie czasy), aż do tak drastycznego, że ledwie widać zarysy obrazu (duże skale powiększeń i długie czasy).
Stosunkowo prostym sposobem stwierdzenia ewentualnego występowania powyższego zjawiska jest dokonanie pomiaru czasu powiększenia na maskownicy przy wyłączonym powiększalniku. Ustalony w ten sposób “czas naświetlenia” (bo jest to wartość kompletnie wirtualna, światło nieaktyniczne nie powinno spowodować w tym czasie widocznego, a już bez wątpienia “średniego” zaczernienia papieru) i porównanie go z czasem uzyskiwanym w kompletnej ciemności (o ile światłomierz umożliwia taki pomiar).
Jeśli przykładowo światłomierz ciemniowy przy nastawionej czułości papierów 400 ISO informuje o czasie ponad 300 sekund dla światła typowo ustawionej lampy ciemniowej, a stosowane czasy naświetleń rzadko przekraczają 60 sekund, a praktycznie nigdy 120 sekund, można w zasadzie uznać, iż światło ciemniowe znacząco nie zafałszowuje czasu pomiaru. Jeśli jednak czasy są zbliżone do zwykle stosowanych, należy poważnie rozważyć środki zaradcze, pod prostu pozbywając się zbyt jasnego światła lampy z okolic czujnika. Nie oznacza to bynajmniej, iż lampę mamy w ogóle usunąć z ciemni, a jedynie uniemożliwić jej świecenie na czujnik w trakcie pomiaru. Są na to co najmniej trzy sposoby:
· Przesunąć lampę w inne miejsce.
· Wyłączać lampę na czas pomiaru (czyli pracy powiększalnika).
· Zastosować zasłonkę.
Odsunięcie lampy dwukrotnie dalej, zmniejsza intensywność padającego na czujnik światłomierza czterokrotnie, co z reguły wystarcza. Niestety, warunki nie zawsze pozwalają na skorzystanie z tej najprostszej możliwości.
Lampę ciemniową można wyłączać ręcznie, względnie skorzystać ze schematów w literaturze fotograficznej (zasada działania jest z reguły podobna do funkcjonowania diody oświetlającej wyłącznik, gdy światło jest wyłączone). Niektóre światłomierze i zegary ciemniowe mają tego rodzaju obwody już wbudowane.
Stosunkowo najprostszym rozwiązaniem jest stosowanie odpowiedniej zasłonki umieszczonej między lampą, a czujnikiem. Można zdecydować się na zasłonkę stała, bądź ustawianą tylko na czas pomiaru. Ta druga może być wykonana nawet z kawałka tektury.
Sekrety światłomierzy ciemniowych
Światłomierz ciemniowy miewa różny wygląd, wszak jego zasada działania jest ta sama - mierzy intensywność padającego na maskownicę światła. Wartość pomiaru jest z reguły podawana w sekundach, z rzadka spotyka się pary czas/przysłona.
Tak czy siak, zasada jest podobna jak przy pomiarze typowym światłomierzem fotograficznym - domyślnie zakłada się iż cały negatyw (jeśli to pomiar integralny), względnie dany fragment (jeśli to pomiar punktowy) jest “średnią szarością”.
Biorąc pomiar integralny, zakłada się, iż czas naświetlenia jednolicie zaczernionego negatywu (np. fotografia szarej karty Kodaka) o tej samej gęstości optycznej, co średnia gęstość optyczna, umieszczonego w ramce powiększalnika negatywu, winien dać pozytyw o średnim zaczernieniu (stopniu szarości).
Z kolei przy pomiarze punktowym zakłada się iż mierzony fragment negatywu charakteryzuje się średnim zaczernieniem, czyli na pozytywnie winien być oddany w odcieniu średnioszarym.
Większość światłomierzy punktowych pozwala na pomiar integralny w razie umieszczenia na drodze promieni z powiększalnika jakieś formy dyfuzora (elementu rozpraszającego światło). Wiele ma też możliwość uśredniania wyników z kilku pomiarów, co jest nieco wygodniejsze od klasycznego pomiaru integralnego, ponieważ można wybrać odmienne dla każdej klatki negatywu punkty pomiarowe.
Zabiegiem niezwykle istotnym jest ustalanie rzeczywistej czułości papieru. Polega ono z reguły na wyznaczeniu właściwego czasu ekspozycji negatywu testowego. Procedura może wyglądać jak poniżej:
· W ramce powiększalnika umieszcza się negatyw testowy, składający się z ciągu pól których gęstość optyczna stopniowo wzrasta (np. co 1/2 stopnia przysłony).
· Ustawia się ostrość na maskownicy.
· Czujnik światłomierza umieszcza się na polu, które ma być oddane jako średnioszare i ustala czas ekspozycji.
· W maskownicy umieszcza się papier którego czułość ma zostać zmierzona i dokonuje jego naświetlenia przez czas wskazany w poprzednim punkcie przez światłomierz dla pola o średniej szarości (producent z reguły podaje które to pole).
· Papier światłoczuły wywołuje się, utrwala, płucze i suszy. Należy zastosować wywoływacz, temperaturę i czas wołania, stosowany normalnie dla danego papieru (ewentualnie jaki chce się zastosować).
· Tak uzyskany pozytyw porównuje się z dołączonym do negatywu przez producenta wzorcem szarości. Wybiera najlepiej pasujące pole. Jeśli średnioszare wyszło pole odpowiadające ekspozycji dwukrotnie dłuższej, ustawioną na światłomierzu czułość papieru należy obniżyć dwukrotnie.
Inną metodą jest umieszczenie czujnika na rzutowanym na maskownicę (ten sam stopień powiększenia, żarówka, przysłona oraz czułość papieru co podczas pierwotnego pomiaru) pola które zdaniem producenta winno wyjść jako średnioszare (np. nr 6) dokonanie pomiaru czasu ekspozycji, przeniesienie czujnika na pole które jako średnioszare nam wyszło (np. nr 9). Potem wystarczy przestawiać czułość papieru tak długo, aż pomiar czasu ekspozycji tego pola (nr 9), osiągnie wartość zmierzoną dla pola “producenckiego” (nr 6). Teraz, choć nie jest to absolutnie konieczne, możemy dla pewności jeszcze zmierzyć czas pola “producenckiego”, naświetlić, poddać obróbce pozytyw i po wyschnięciu porównać pola (teraz średnioszare winno wyjść pole nr 6).
Można też w ogóle nie mierzyć ekspozycji wykonując pierwszą odbitkę z negatywu testowego, a naświetlać papier przez czas który uznamy za właściwy (np. 8 s), ważne jest tylko by ekspozycja była o tyle trafnie dobrana, by którekolwiek z pól negatywu testowego wyszło na pozytywie średnioszare (np. 1). Potem po prostu mierzymy ekspozycję tego pola, przestawiając czułość papieru by uzyskać rzeczywisty czas naświetlenia (pomiar pola 1 ma dać czas 8 s), mierzymy “producenckie” (np. 24 s) i tak przestawiamy czułość papieru, by pomiar ekspozycji pola średnioszarego na pozytywie (nr 1), dał wynik identyczny z wynikiem pomiaru “producenckiego”, dla poprzedniej czułości (czyli 24 s).
Czułość papieru zapisujemy w odpowiednim miejscu (np. tabelka “z komputera”). Będzie się ona zmieniać w zależności od partii papieru (często też papiery o różnej gradacji miewają różną czułość), rodzaju wywoływacza, czasu wywołania, etc.
Warto przy tym zauważyć, iż w praktyce nie ma znaczenia które pole negatywu testowego ustalimy sobie jako średnioszare, o ile oczywiście za każdym razem będzie nim to samo pole. Jest to zresztą oczywiste - fragment o "gęstości średniej" negatywu o kontraście 1.5, będzie miał zupełnie inne zaczernienie niż jego odpowiednik dla negatywu o kontraście 0.5. Nie jest to wszakże zalecane bez istotnej potrzeby, gdyż z reguły wymaga odpowiedniego skorygowania ustawianej na światłomierzu czułości papierów, ewentualnie zmodyfikowania procedury.
Światłomierz można zresztą wyskalować zamiast na “średnią szarość”, na każdą inną, np. odpowiadającą barwie skóry. To rozwiązanie jest wszakże rzadko stosowane w fotografii czarno-białej, zwłaszcza że może niekiedy spowodować problemy przy pomiarze integralnym.
A tak w ogóle, przed wywołaniem na podłożu odbitki negatywu testowego najlepiej zapisać (czymś wodoodpornym):
· rodzaj papieru
· gradacja (lub filtracja)
· wywoływacz
· czas ekspozycji
· ustawioną czułość (opcjonalnie)
· czas wywołania (opcjonalnie)
Tego rodzaju zapiski można zapisać skrótami, czy nawet zakodować. Np. Fomaspeed, gradacja miękka, 15 sekund ekspozycji, 400 ISO, wywołany w W-14 Fenal przez 1 minutę i 30 sekund, to: FomaSp/Soft, 15s/400, W-14/1:30. Jeśli ktoś lubi porządek, może dodać także datę.
Negatyw testowy można sobie zrobić samemu, jest to jednak trudniejsze niż choćby testu ostrości. Stosunkowo najłatwiej jest, jeśli w naszym posiadaniu znajduje się jakąś fotograficzna tablica testowa, zawierającą pole średnioszare. Wystarczy coś takiego sfotografować i właściwie wywołać, by uzyskać zupełnie niezły negatyw testowy. Wymaga to jednak pewnej staranności, błędy ekspozycji i wywołania mogą prowadzić do zbyt małego, bądź nadmiernego zaczernienia “pola średniej szarości” (co oczywiście można skorygować osłabianiem, bądź wzmacnianiem).
Jeśli ktoś nie ma takiego testu, może go zrobić samemu, w programie graficznym, naświetlając progresywnie skrawki papieru fotograficznego, etc. Nie jest to wszakże proste i z reguły nie udaje się za pierwszym razem.
Można też próbować zreprodukować właściwie naświetlony pozytyw z negatywu testowego - jest to w miarę niezły sposób uzyskania testowego negatywu o średnim formacie, gdy dysponuje się tylko małoobrazkowym.
Dość ciekawym pomysłem jest skopiowanie negatywu testowego przyrządem do kopiowania slajdów i poddanie błony wywołaniu odwracalnemu. Można w ten sposób uzyskać negatywy testowe o różnej gradacji, co ułatwia ocenę rzeczywistej kontrastowości używanych papierów. Można też spróbować techniki negatyw, pozytyw, negatyw - jest to dość żmudne i wymaga dokładności, jednak w razie zastosowania błony nieuczulonej optycznie, względnie ortochromatycznej, można stosunkowo łatwo uzyskać odpowiednie zaczernienie kopii “pola producenkiego”, gdyż wywołanie odbywa się przy świetle.
Jeśli nie zależy nam, by ściśle określone pole odpowiadało “średniej szarości”, wystarczy sfotografować odpowiednią tablicę testową, poddać negatyw obróbce, a następnie znaleźć pole najbardziej zbliżone zaczernieniem do “pola producenckiego” (identyczne czasy). Pozostałe pola także mierzymy, ustalając różnicę w zaczernieniu (o ile krótszy, bądź dłuższy czas od “producenckiego”), co pomoże w szybkim wprowadzaniu korekt.
Parę uwag na temat wywołania. Jeśli pola fotografowanej tablicy testowej mają zaczernienie np. co 1 stopień przysłony, a my chcemy właściwie oddać to na pozytywie, trzeba wywołać negatyw na współczynnik gamma rzędu 1. Jeśli zrobimy to na np. 0.7, kontrast między poszczególnymi polami na negatywie będzie niższy! Można oczywiście to uwzględnić przy sporządzaniu tablicy, ale łatwiej po prostu wywoływać na gamma 1.
Dość przydatnym, acz niestety rzadko podawanym w instrukcjach światłomierzy zastosowaniem negatywów testowych jest ustalanie współczynnika schwarzhilda dla danego typu papieru. Co prawda wiele światłomierzy ma tę funkcję wbudowaną, ale operują z reguły wartościami przybliżonymi, co na ogół wystarcza, niekiedy wszakże może nas nie do końca satysfakcjonować. Ustalenie rzeczywistej poprawki dla danego typu papieru jest proste i omalże identyczne jak procedura stosowana przy określaniu czułości papieru. Mierzy się “pole producenckie” przy dość dużej skali powiększenia i pełnym otworze przysłony, a potem domyka maksymalnie przysłonę, mnoży odpowiednio czas pomiaru (np. 6 s. przy F-4 na 192 s. przy F-22), naświetla test, poddaje obróbce, a po wyschnięciu pola na pozytywie porównuje się z wzorcem szarości, łatwo ustalając właściwą wartość. Co więcej, jeśli ktoś zmierzy jaki czas dla “pola producenkiego” zalecał światłomierz w tamtych warunkach, będzie go mógł porównać z rzeczywistym i ustalić, czy i ile musi dodać (ewentualnie odjąć) do kompensacji efektu schwarzhilda jaką oferuje światłomierz.
Negatyw testowy pozwala też, choć w ograniczonym stopniu, określić kontrastowość papieru. W tym celu porównuje się krańcowe pola naświetlonego pozytywu na papierze o nieznanej gradacji, z ich odpowiednikami na papierach o różnych (znanych nam) gradacjach. Jeśli skrajne pola mają jaskrawszą biel i głębszą czerń, dany papier najpewniej ma twardszą gradację, jeśli są bardziej szarawe, gradacja jest miększa. Ten sposób daje zupełnie niezłe rezultaty przy kontroli rzeczywistej gradacji papierów przeterminowanych, zmiękczanych w dwuchromianie potasu, poddanych obróbce w wywoływaczu kontrastowym, rzeczywistych parametrach niemłodych już, względnie niemarkowych filtrów (papiery zmiennogradacyjne), etc. Porównywanie papierów matowych z błyszczącymi, jest niecelowe i może prowadzić do błędów, chyba że naszym celem jest właśnie porównanie uzyskiwanej czerni i bieli na jednych i drugich.
Negatyw testowy umożliwia również ustalenie przybliżonych współczynników Watkinsa dla wywoływaczy pozytywowych. Określa się po jakim czasie widoczne stają się pierwsze ślady obrazu w świeżym roztworze i porównuje z czasem zalecanym przez producenta. Np. jeśli pierwszy ślad obrazu pojawia się po 20 sekundach, a zalecany czas wynosi 180-300 sekund, to współczynnik możemy przyjąć jako 9-15.
Współczynnik Watkinsa, choćby nawet obliczony z dużym przybliżeniem, niesłychanie ułatwia korektę czasu wywołania powiększeń, który stopniowo wydłuża się w miarę zużycia roztworu. Jeśli we wspomnianym wyżej wypadku pierwsze ślady obrazu zaczną pojawiać się po 30 sekundach, oznacza to że dla uzyskania efektu zbliżonego do wywołania w wywoływaczu świeżym przez 180 sekund, należy trzymać papier w wywoływaczu przez mniej więcej 270 sekund, zaś efekt wywołania trwającego 300 sekund, uzyskamy po około 450.
Takie postępowanie ma sens względem określonych par wywoływaczy i papierów, z reguły zmiana wywoływacza, a bywa też papierów może dać kompletnie inne współczynniki.
Zacznijmy od wywoływaczy - w wielu wywoływaczach dwureduktorowych, a w szczególności wywoływaczach metolowo-hydrochinonowych oraz fenidonowo-hydrochinonowych występuje zjawisko superaddytywności, czyli wzajemna interakcja reduktorów znacznie przyśpiesza ich działanie. Co prawda istnieją wzory pozwalające to stosunkowo nieźle policzyć, ale z reguły nie znamy mas poszczególnych reduktorów w roztworze. A wywoływacz z 2 gram metolu i 5 gramów hydrochinonu będzie miał odmienny współczynnik niż zawierający 1 gram metolu i 10 gramów hydrochinonu (w pierwszym przypadku około 12, drugim około 7).
Obecnie do emulsji wielu rodzajów papierów dodaje się substancji przyśpieszających wywołanie, co także może wpływać na czas między pojawieniem się pierwszych śladów obrazu a pełnym wywołaniem. W połączeniu z różnicami emulsji, różnice mogą być znaczne - przykładowo w świeżym W-41 papiery bromowe Agfa Brovira RC ukazują pierwsze ślady obrazu już po kilku sekundach, zaś papiery chlorobromowe Fomaspeed RC po kilkunastu.
Powszechnie stosowane wywoływacze fenidonowo-hydrochinonowe charakteryzują się proporcjonalnie mniejszym niż metolowo-hydrochinonowe wydłużaniem się czasów wywołania w miarę zużycia (fenidon jest stosunkowo mniej podatny na wzrost ilości bromków w roztworze).
Dla W-41 1+7 i papierów Fomaspeed stosuję współczynnik od 6 do 8. W innych wywoływaczach fenidonowo-hydrochinonowych, będzie on oczywiście odmienny.
Niektóre rodzaje tonowania wymagają niewielkiego prześwietlenia przeznaczonych doń pozytywów. Niestety podręczniki fotografii raczej nie podają o ile trzeba prześwietlić - odbitki z negatywu testowego nie dość że pozwalają łatwo ustalić skalę niezbędnego prześwietlenia to również jak toner będzie oddziaływał na każdy ze stopni szarości (niektóre kąpiele tonujące działają na strąt srebrowy nieproporcjonalnie).
Ustalanie kontrastu
Niektóre starsze światłomierze ciemniowe nie dysponują funkcją pomiaru kontrastu kadru (czyli różnicy między jego najmniej a najbardziej zaczernionym fragmentem). Jeśli jednak taki przyrząd oferuje punktowy pomiar ekspozycji, kontrast kadru można ustalić mierząc najjaśniejsze i najciemniejsze partie negatywu, a następnie porównać czasy ekspozycji.
I tak jeśli pomiar najbardziej krytego punktu negatywu (czyli świateł) dał wynik 32 s., zaś najmniej (czyli cieni) 4 s. to kontrast wynosi 1:8.
Przy wyborze właściwej gradacji papieru pojawia się jednak drobny problem - dla wygody podaje się ją w wartościach logarytmicznych, na które nowsze światłomierze automatycznie przeliczają kontrast. Jeśli ktoś nie dysponuje takowym, a pozapominał cały ten dział matematyki, względnie go w ogóle w szkole nie przerabiał, skazany jest na metodę prób i błędów, ewentualnie żmudne grzebanie w literaturze fachowej i internecie.
Skala logarytmiczna w której podawane są gradacje papieru jest oparta o zasadę iż wzrost o 30 oznacza dwukrotny wzrost kontrastu negatywu (0,3x100), a o 100 dziesięciokrotny (1x100). Jako że bardziej kontrastowy negatyw kopiuje się na mniej kontrastowym papierze, im wyższa liczba tym miększy papier. 100 nadaje się do kopiowania kadru o kontraście 1:10, 60 - 1:4, 150 - 1:32, itd.
Kontrast negatywu, a wartości ISO R 10-200
Gradacje Bardzo Miękkie Miękkie Specjalne
ISO R 200 190 180 170 160 150 140 130 120 110 100
Kontrast 1:96 1:80 1:64 1:48 1:40 1:32 1:24 1:20 1:16 1:12 1:10
Gradacja Normalne Twarde Bardzo Twarde
ISO R 90 80 70 60 50 40 30 20 10
Kontrast 1:8 1:6 1:5 1:4 1:3 1:2.5 1:2 1:1.5 1:1.25
Wartości dla papierów 10 i 20 są przybliżone, co w praktyce ma małe znaczenie - wiele światłomierzy ciemniowych może nie być w stanie zmierzyć tak subtelnych różnic zaczernienia. Dla ułatwienia 150 i 200, czyli 1:50 i 1:100, zaokrąglono do wielokrotności dwójki 1:48 i 1:96 - czteroprocentowa różnica ma i tak praktycznie nieistotne znaczenie (niedokładności światłomierza i w ustalaniu gradacji papieru). 80 to 1:6.4 ale i tu różnica wynosi mniej niż 10%.
Jak nietrudno zauważyć, dla kontrastu 1:8 negatywu z przykładu odpowiednia będzie gradacja oznaczona “R 90” (np. gradacja normalna AGFA Brovira).
Skala powyższa dotyczy wywołania dogłębnego w wywoływaczu o normalnej kontrastowości. W innym przypadku rzeczywista gradacja może różnić się od nominalnej. I tak:
· Wywoływacz miękki, względnie kontrastowy, zmienia gradację papieru (odpowiednio na miększą i twardszą).
· Wywoływacz “wyrównawczy” (np. dwuroztworowy) pozwala na jej zmianę w dość szerokim zakresie. Wedle AGFY wywoływaczy takich nie można stosować względem papierów zmiennogradacyjnych.
· Wywołanie powierzchniowe praktycznie obniża kontrastowość papieru (ale efekt jest odmienny niż na dogłębnie wywołanym papierze o miększej gradacji).
· Przedłużone wywołanie z reguły również obniża kontrastowość papieru (dopóki nie wystąpi zszarzenie świateł, w ograniczonym stopniu - potem już dość poważnie).
· Niewielkie zaświetlenie zmiękcza gradację papieru.
· Kąpiel naświetlonego papieru w 0,5% wodnym roztworze dwuchromianu potasowego obniża kontrastowość papieru (zjawisko Sterry'ego).
· Papiery przeterminowane niekiedy miewają miększą gradację niż pierwotna.
· Ponowne naświetlenie częściowo wywołanego, nieutrwalonego pozytywu praktycznie zmniejsza jego kontrastowość (efekt będzie inny niż przy użyciu normalnie wywołanego papieru o miększej gradacji). Zjawisko to jest wykorzystywane w heliobromie - technice tonorozdzielczej.
· Wysłanianie i doświetlanie pozwala dość swobodnie zwiększać i zmniejszać kontrast pozytywu.
Ważną rzeczą przy pomiarze kontrastu światłomierzami ciemniowymi jest właściwa interpretacja wyników. W instrukcjach opisuje się ów pomiar niekiedy tak “ustaw czujnik na najjaśniejszym i najciemniejszym miejscu rzutowanego na maskownicę negatywu i odczytaj wynik”. Otóż takie postępowanie ma sens jeśli te najjaśniejsze i najciemniejsze punkty negatywu zawierają jakiekolwiek szczegóły! Wtedy oddanie cieni jako “najciemniejszej szarości przed czernią”, a świateł jako “najjaśniejszej szarości przed bielą” ma sens - odwzorowany zostanie “rysunek najjaśniejszych świateł i najgłębszych cieni”. Jeśli dana partia cieni jest “pusta”, a świateł kompletnie “zabita”, nie ma sensu włączać ich do pomiaru, bo prowadzi to do użycia nazbyt miękkich gradacji papieru i tym samym “rozwlekania półtonów” (mniejsza skala stopni szarości odwzorowuje ten sam środkowy fragment krzywej charakterystycznej). Skoro w cieniach i tak nie ma szczegółów, mogą być kompletnie czarne, a odblaski na szybie białe - wbrew pozorom widz potrafi zaakceptować takie fragmenty, o ile oczywiście nie są nazbyt pokaźne. A zyskana w ten sposób “twardość gradacji” czyni półtony bardziej zróżnicowanymi.
Co więcej, to że szczegóły w cieniach są, nie oznacza iż musimy je obowiązkowo odwzorowywać. Przykładowo mamy portret we wnętrzu, na dobrze naświetlonej i wywołanej błonie. Na wglądówce widzimy, iż tło wyszło ostre i pełne, szczegółów, odciągając uwagę od sfotografowanej osoby. Naturalnym jest albo na tyle długie doświetlenie tła, by stało się ciemne i pozbawione szczegółów (dawni fotograficy używali do tego niekiedy latarki z małym otworkiem, czy zwężającym się kapturkiem z papieru), bądź właśnie użycie twardszej gradacji papieru, co poprawi przy okazji oddanie faktury skóry (trzeba wszak z tym uważać - wyraźniej odwzorowane mogą zostać również jej wady).
Problemy z czujnikami
Czujniki wielu światłomierzy w trakcie pomiaru trzeba ustawić pod właściwym kątem - pomagają w tym różnego rodzaju znaki - jeśli się tego nie uczyni, zafałszowaniu mogą ulec wyniki. Z reguły zostaną one zaniżone - na płaszczyznę czujnika ustawionego pod kątem, pada mniej promieni światła.
Niedokładne włożenie kabla czujnika w gniazdko (np. niedociśnięcie wtyczki), względnie uszkodzenia izolacji kabla, również mogą prowadzić do błędów pomiaru, a w pewnych sytuacjach nawet uszkodzenia przyrządu.
Zmiana żarówki w powiększalniku z “przewoltowanej” na zwykłą o tej samej mocy, może okazać się trudna wykrycia dla czujnika (ostatecznie miał służyć również do pomiarów w fotografii barwnej), co może owocować niedoświetleniami (mniejsza ilość promieni aktynicznych zwykłych żarówek). Rozwiązaniem jest zmierzenie różnicy udziału promieni żółtych (względnie czerwonych) obu źródeł światła (jak przy pomiarze dominanty negatywu barwnego), względnie wyskalowanie światłomierza przy każdym z nich (tzn. ustalenie czułości papieru przy jednej i drugiej żarówce).
Pojemności kuwet
Poniżej przybliżona pojemność kuwet wykorzystywanych w ciemni pozytywowej. Podano objętości przy roztworze sięgającym 1/3-1/2 wysokości ścianki. W zasadzie da się także pracować nawet przy 1/4 (głównie na papierach RC, bo FB “piją”), jednak jest to trochę niewygodne. Z kolei wywoływanie przy roztworze sięgającym powyżej 2/3 ścianki kuwety, może owocować jego wylewaniem się na boki (zwłaszcza podczas kołysania kuwetą). Nadmiar roztworu można wszakże zlać do butelki, z której za jakiś czas uzupełnimy niedostatek płynu w kuwecie.
Wkładanie odbitek do wywoływacza sięgającego 1/4 ścianki kuwety nie jest trudne - wystarczy podnieść jeden bok kuwety, położyć odbitkę na dnie i opuścić kuwetę do położenia poziomego, co spowoduje równomierne zalanie odbitki wywoływaczem. Przy wywoływaczu sięgającym ponad 1/2 wysokości, lepiej z kolei sprawdza się “wsuwanie” - czyli ukośne wepchnięcie odbitki pod powierzchnię roztworu, tak jakby na brzegu kuwety znajdowała się szczelina (niczym w skrzynkach na listy). Gdyby odbitka nie zanurzyła się całkowicie, względnie po chwili wynurzył się jakiś fragment, dociska się ją cierpliwie szczypcami. W przypadku utrwalacza postępowanie jest inne i nie zależy od wysokości jakiej sięga roztwór - kładzie się odbitkę na powierzchni, obrazem w stronę dna kuwety (czyli podłożem w górę).
Odbitki o podłożu barytowanym potrafią się giąć i wichrować w wywoływaczu, co owocuje wynurzaniem brzegów i rogów ponad powierzchnię roztworu - pomaga namoczenie naświetlonej odbitki w wodzie przed włożeniem do wywoływacza (tyle że trzeba wtedy nieco wydłużyć czas wywołania), a także wciskanie wystających fragmentów pod powierzchnię, aż podłoże wystarczająco nasiąknie.
Emaliowane
Kuweta 18x13 cm
g=22,4x17,4 cm
d=19,5x14,5 cm
h=3,6 cm
m=0,36 kg
opt=250-350 ml
Tworzywo sztuczne
Kuweta 10x15 cm
g=20,5x15,5 cm
d=16,0x11,0 cm
h=3,5 cm
opt=150-200 ml
Kuweta 18x13 cm
g=25x20 cm
d=18,5x13,5 cm
h=5,5 cm
opt=350-500 ml
Kuweta 24x18 cm
g=32,0x25,5 cm
d=25,0x19,0 cm
h=5,5 cm
opt=500-750 ml
Kuweta 30x24 cm
g=39,0x32,0 cm
d=32,5x25,5 cm
h=6,0 cm
m=0,6 kg
opt=1000-1500 ml
Kuweta 40x30 cm
g=50,0x40,0 cm
d=42,0x31,5 cm
h=7,5 cm
m=0,6-1,0 kg
opt=2250-3500 ml
g=wymiary górnych krawędzi
d=wymiary dna
h=wysokość
opt=przybliżona objętość cieczy pozwalająca na wygodną pracę.
Oczywiście można też pracować przy mniejs ej ilości, nawet połowie większej z liczb. Podobnie można też przy dwukrotnie większej niż mniejsza z objętości. Toteż dla kuwety 24x18 cm dopuszczalny zakres wynosił będzie ok. 400-1000 ml. Wszystko wszakże zależy od wysokości ścianek i ich nachylenia. Kuwety emaliowane mają z reguły ścianki nachylone w nieco mniejszym stopniu, niż plastikowe. Z tego względu podane wartości mają wyłącznie charakter orientacyjny.
Adekwatne dla danej kuwety objętości można też wyliczyć mnożąc pole dna (w centymetrach kwadratowych) przez wysokość do jakiej płyn ma sięgać. Wyliczone wartości będą wszak nieco niższe od rzeczywistych ze względu na wspomniane nachylenie ścianek. Jego uwzględnianie w obliczeniach wymagałoby dość precyzyjnego pomiaru nachylenia i korzystania z bardziej skomplikowanego wzoru, a różnica z kuwetą "prostopadłościenną", raczej nie będzie większa niż 10% (o ile kuweta nie jest bardzo mała).
Wymiary górnych krawędzi kuwet plastikowych mierzono od zewnętrznych krawędzi i mają jedynie pomóc w ustaleniu ile kuweta zajmie miejsca. To że kuweta na odbitki 24x18 cm ma “górne wymiary” ponad 30x24 cm nie oznacza że uda się w niej całkowicie zanurzyć odbitkę o formacie 30x24 cm (choć oczywiście będzie można zastosować technikę wywołania “przeciągowego”).
Podano masy tylko największych kuwet (pustych). Mogą się one wahać w zależności od tworzywa i grubości ścianek. Przykładowo moja kuweta 30x24 cm waży więcej niż 30x40 cm (odpowiednio 600 g i 550 g).
Problemy z kuwetami
Niektóre wywoływacze zmieniają barwę podczas pracy i z chwilą wyczerpania stają się np. czerwone, a wiele przerywaczy fabrycznych zawiera indykator zmieniający kolor roztworu gdy PH staje się obojętne. Niestety w niebieskiej kuwecie wszystkie płyny będą nam się wydawały zabarwione na niebiesko i dostrzeżenie zmiany zabarwienia na niebieską, niebieskozieloną, granatową, etc. jest praktycznie niemożliwe. Barwę czerwoną, pomarańczową, żółtą, brązową można jako w kuwecie niebieskiej rozróżnić - roztwór wyda się ciemniejszy. Z kolei w kuwetach ciemnoszarych i czarnych dostrzeżenie zmiany barwy bywa bardzo utrudnione.
Niejako na dodatek, czerwone światło ciemniowe bynajmniej nie ułatwia poprawnego postrzegania barw (w żółtozielonym i oliwkowym wygląda to lepiej, a lamp diodowych zdecydowanie lepiej).
Sposoby na obejście tego problemu są trzy:
A) Zastosowanie kuwety w barwie dopełniającej do zabarwienia indykatora - do koloru czerwonego zielona kuweta, do niebieskiego pomarańczowa, etc. Jeszcze łatwiej zabarwienie kuwety zaobserwować w kuwecie o barwie białej.
B) Ustalanie przydatności roztworu nie na podstawie barwy indykatora, a choćby po prostu licząc odbitki. W takim przypadku można stosować nawet fabryczny przerywacz bez indykatora. Wbrew pozorom ułatwia to niektóre sprawy - przykładowo trudniejsze jest pomylenie roztworu wykorzystywanego do błon z tym do pozytywów. Indykator w roztworze fabrycznym sprawia iż ten ma z reguły jakąś barwę, przerywacze zaś bez indykatora są z reguły bezbarwne - w przezroczystych butelkach są więc nie do pomylenia (jeśli używać przerywacza fabrycznego do błon, a octowego do papierów, odróżnić można też po zapachu).
C) Stosunkowo najskuteczniejszą metodą jest po prostu pobranie próbki z kuwety i ocena jej rzeczywistego zabarwienia w świetle białym. Pobierać i oceniać próbki można w próbówce, jednak równie dobrze da się wykorzystać do tego celu nawet plastikową miarkę do proszku do prania, względnie białą plastikową zakrętkę butelki.
Zlewanie roztworów z kuwet
Planując dłuższą przerwę w pracy z reguły roztwory robocze zlewa się do innych pojemników w których mają być tymczasowo przechowywane.
Przy małych rozmiarach kuwety i obszernym wlewie do butelek, z reguły wszystko idzie gładko. Przy dużych i małym wlewie istotne znaczenie zdaje się mieć kształt dziobka do zlewania.
Wbrew pozorom nie jest on jednak najważniejszy. Moja, skompletowana z wielu różnych źródeł (od zakupów w internecie poczynając, na grzebaniu w gratach wyrzuconych ze strychów, piwnic i rupieciarni kończąc) kolekcja kuwet, to naprawdę imponująca mieszanina różnych wzorów, krajowych i zagranicznych. Co prawda nie próbowałem jeszcze zlewania z uchodzących za kiepskie pod tym względem kuwet firmy Kaiser, ale nie sądzę by było to trudniejsze, niż w niektórych typach sprzed tych 20-30 lat, gdzie “dziobek” jest po prostu “ostrym” rogiem na styku dwu ścianek (trzy pozostałe rogi są zaokrąglone), względnie w ogóle go brak (wiele kuwet emaliowanych).
Może nawet ważniejszym, a często kompletnie nie branym pod uwagę problemem jest elastyczność kuwety, bo niektóre starsze kuwety są zrobione nie z PCV, dość elastycznego plastiku. Jeśli dodać że kuwety o wymiarach od 24x30 poczynając, stają się już dosyć nieporęczne, a razem z zawartością ważą kilka kilogramów, odkształcanie może się okazać istotniejszą od niewydajnego dziobka komplikacją.
Niezłym pomysłem wydaje się użycie bardzo dużego lejka - owszem, o ile butelka jest zabezpieczona przed przewróceniem. A lekką plastikową butelkę (zwłaszcza PET) można przewrócić nawet wlewając dużą ilość roztworu zbyt gwałtownie do lejka.
Na szczęście istnieje kilka prostych rozwiązań. Stosunkowo najprostszym jest zlewanie roztworu z dużych, nadmiernie elastycznych, względnie obdarzonych niewygodnym dziobkiem, kuwet, nie bezpośrednio do butelki, a partiami do kuwety mniejszej, obdarzonej lepszym dziobkiem, z której łatwo zlewa się ją do butelki. Jako naczynie "pośrednie" można też wykorzystać tanie i łatwo dostępne kubełki do mieszania farb, które zresztą, po założeniu szczelnej pokrywki, zupełnie nieźle nadają się do przechowywania utrwalacza.
Można także w ogóle nie zlewać płynu z kuwet, o ile zabezpieczy się go pływającą pokrywą. Funkcję tę może pełnić odpowiednio przycięta płyta z tworzywa (np. PCV), a nawet... dno innej kuwety. Można też zakryć kuwety od wierzchu kawałkami folii. Są to rozwiązania nieco gorzej chroniące przed utlenianiem roztworów, ale różnica przy normalnej pracy nie jest bynajmniej diametralna, zyskuje się zaś nieco na czasie (nie trzeba wylewać i z powrotem wlewać roztworów do kuwet).
Ewentualne męty, kawałki podłoża, żelatyny, utopione muszki, etc. odfiltrować z roztworu można sączkami, wkładając w lejek zwitek waty, ewentualnie wielorazowymi filtrami sitowymi do farb - te ostatnie mogą mieć sitka o większych oczkach, niż stosowane do filtrowania kąpieli używanych w procesie negatywowym (w przeciwieństwie do negatywów, odbitek raczej się już nie powiększa).
Rzeczą na którą radziły zwracać szczególną uwagę dawniejsze podręczniki fotografii było nie używanie kuwet w których uprzednio znajdował się wywoływacz do utrwalania i vice versa. Chodziło najpewniej o zapobieżenie różnym dziwnym interakcjom z osadem pochodzącym z poprzednich kąpieli.
Stosunkowo najoczywistszym sposobem jest korzystanie z kuwet w różnych barwach: np. zielona na wywoływacz, biała na przerywacz z indykatorem, czerwona na utrwalacz, ewentualnie w odwrotnej kolejności (jak w światłach). Jeśli nie korzystamy z wywoływacza z indykatorem, ewentualne określamy barwę tego roztworu pobierając próbki, kolory kuwet nie mają znaczenia, można więc:
· na wywoływacz przeznaczyć kuwetę zieloną (początek procesu/zielone światło), czarną, bądź szarą (wywoływacz czarno-biały).
· na przerywacz, żółtą, pomarańczową (żółte światło), białą, niebieską, fioletową (woda - dawniej zamiast przerywaczy),
· na utrwalacz czerwoną (zatrzymanie procesu/czerwone światło).
To oczywiście tylko dość dowolne przykłady - każdy może dopasować inne kolory do własnych skojarzeń.
Kuwety w takich samych kolorach można oznaczyć nalepkami, a nawet opisać wodoodpornym markerem.
Czyszczenie kuwet
Lekko zanieczyszczone kuwety z PCV, emaliowane i ze stali nierdzewnej, można myć nawet płynem do mycia naczyń, wspierając się w razie czego szczotką. Dobrze sprawdza się też proszek do czyszczenia zlewów, którego mokrą warstwę można w razie potrzeby pozostawić na dnie kuwety na kilka godzin (potem wypłukać dokładnie resztki proszku). Osad z utrwalacza usuwa się roztworem ługu sodowego, a z wywoływacza kwasu solnego, rzadziej octowego. Do osadów zasadowych dobrze sprawdza się również mieszanina w składzie:
woda 500 ml
dwuchromian potasu 25 g
kwas siarkowy 20 ml
Po powyższym specyfiku, względnie kwasie, czy ługu kuwetę trzeba dokładnie wypłukać wodą. Nie muszę oczywiście przypominać, że kwas zawsze wlewa się do wody - postępowanie odwrotne prowadzi do “gotowania się” mieszaniny i wychlapywania jej na zewnątrz.
Tyle co do czyszczenia kuwet normalnie zanieczyszczonych. Kiedyś w rupieciarni znalazłem kuwetę brudną jak nieszczęście, do której ktoś prawdopodobnie spuszczał olej z silnika. Potraktowałem to w kategoriach wyzwania. Najpierw kuwetę odtłuszczałem rozpuszczalnikiem. Potem przyszedł czas na proszek do czyszczenia (“wybielanie” mokrą warstwą), a następnie żel do usuwania zatorów w rurach PCV (na bazie ługu sodowego), na koniec użyłem wodnego roztworu kwasu solnego (oczywiście po każdym kolejnym specyfiku kuweta była dokładnie płukana wodą). Efekt był na tyle dobry, że wbrew początkowemu założeniu, uznałem iż będę używał tej kuwety do wywołania papierów i służy mi do dziś.
Przy czyszczeniu kuwet różnymi żrącymi substancjami, bardzo rozsądnie jest zabezpieczyć skórę rąk i ubranie. Kwasoodporne rękawice można nabyć w sklepach z odzieżą ochronną i innymi artykułami BHP. Ubranie zabezpiecza się fartuchem, ewentualnie zakłada takie, na wypalenie dziur w którym możemy sobie pozwolić. Po pracy należy dokładnie wymyć ręce - zabrudzona kwasem skóra zaczyna po jakimś czasie piec, ług potrafi działać “bezbólowo”, a jego obecność na dłoniach zauważa się niekiedy dopiero gdy człowiek łapie za coś i konstatuje że ma coś nazbyt śliskie ręce (spalony naskórek). Względem płynów do mycia naczyń, żeli oraz proszków do urządzeń sanitarnych, należy się stosować do zaleceń producenta. Rękawice też nie zawadzą, ale mogą być zwykłe kuchenne, o ile rzecz jasna środek nie zawiera silnych kwasów i zasad.
Nietypowy, acz przydatny sprzęt pomocniczy
Większość podręczników i poradników wylicza cały katalog absolutnie niezbędnego sprzętu ciemniowego, nadto jeszcze szerszy katalog wyposażenia mniej niezbędnego. Niestety, niesłychanie rzadko wymieniane są akcesoria, choć nie będące sprzętem ciemniowym, ogromnie ułatwiające pracę, względnie zapewniające odrobinę komfortu w trakcie wielogodzinnego pobytu w ciemni. Na szczęście łatwo samemu dojść jakie rzeczy będą nam w ciemni dodatkowo potrzebne, a zakup nie sprawia trudności - większość potrzebnych akcesoriów jest tania, nie wymagając przy tym specjalnie długiego chodzenia po sklepach.
Podręczniki często zalecają korzystanie w ciemni z zeszytu, niekiedy także szkicownika. Szkopuł w tym, że pisać i rysować trzeba mieć nie tylko w czymś, ale i czymś oraz na czymś, a także to coś do pisania w czymś trzymać.
Ogólnie lepiej do pisania w używanych w ciemni brudnopisach, nadają się długopisy, niż pióra, ołówki, flamastry, cienkopisy. Przede wszystkim długopisy dłużej wysychają, trudniej też nimi się zabrudzić w razie przypadkowego uchwycenia w niewłaściwym miejscu. Stosowany w typowym długopisie tusz wykazuje także dużą odporność na kąpiele fotograficzne, sporządzony atramentem na odwrocie odbitki opis, po przejściu przez wywoływacz, przerywacz i utrwalacz, będzie albo nieczytelny, albo kompletnie zniknie. To samo dotyczy cienkopisów i flamastrów wodnych, na szczęście istnieją też odporne na działanie wody i te nawet nieźle sprawdzają się przy opisywaniu tyłów odbitek, będąc nawet czytelniejszymi od długopisów. Ślady ołówka co prawda pozostają nienaruszone na wywołanych odbitkach, ale bywają trudne do dostrzeżenia, gdy odbitka jest mokra.
Rysunki ołówkiem w słabym świetle ciemniowym w ogóle mogą być ledwie widoczne, więc jeśli masz zamiar używać ołówka do rysowania np. planów wysłaniania, pokombinuj w razie potrzeby z różnymi twardościami i mniej i bardziej zaostrzonymi grafitami.
Pióra nadają się za to świetnie do pisania w czystopisach - jakby mobilizują do czytelniejszego pisania, a atrament jest łatwiejszy do wywabienia w razie błędu.
Tusz długopisu, względnie flamastra używanego do pisania w warunkach ciemniowych powinien mieć barwę niebieską lub czarną - czerwony, fioletowy, zielony etc., może okazać się trudny do dostrzeżenia w świetle ciemniowym. W związku z tym, że wypadniętą sprężynkę, trudno byłoby znaleźć, wkłady należy wymieniać poza ciemnią, ewentualnie korzystać z długopisów jednorazowych, względnie takich “na zakrętkę” (zakrętkę jakby łatwiej znaleźć niż sprężynkę).
Przybory do pisania, nożyczki, itp., najlepiej trzymać w przyborniku - wszystko jest pod ręką i nie trwoni się czasu na kombinowanie gdzie odłożyło się długopis. Poziomy przybornik zajmuje więcej miejsca, ale jest stabilniejszy, zaś pionowy (kubeczek) wymaga mniej miejsca, jednak jest łatwiejszy do przewrócenia.
W przeciwieństwie do rękawów ciemniowych, w ciemni pozytywowej lepiej sprawdzają się nożyczki z końcami zaostrzonymi - łatwiej nimi dobrać się do taśm którymi zabezpieczane są pudełka z papierem światłoczułym. Dawniej do przycinania brzegów powiększeń używano skalpela, można go zastąpić tanim, łatwym do kupienia, nie wymagającym ostrzenia nożem do tapet, który, gdy nie jest nam aktualnie potrzebny, wsuwa się po prostu w plastikową rączkę.
Do rysowania prostych, bardzo przydatna jest linijka. Jeśli jednak chcemy używać jej również jako prowadnicy przy przycinaniu papieru światłoczułego, powinna być dość masywna i maksymalnie sztywna.
Pisanie w zeszycie umieszczonym na podstawie powiększalnika, kolanach, oparciu krzesła, nie jest wygodne. Na szczęście istnieją specjalne deseczki do pisania z zaciskami sprężynowymi i kosztują na ogół mniej niż 10 PLN. Dysponując czymś takim, można robić notatki nawet stojąc nad kuwetami.
Niestety, niesłychanie wygodne wkłady do segregatora wykazują ograniczoną przydatność, ponieważ łatwo je rozsypać, czy też zawieruszyć jakąś kartkę. Zatrzask sprężynowy deseczki rozwiązuje jednak i tę niedogodność.
Śledzenie upływających godzin, ułatwi średniej wielkości zegar elektryczny, zawieszony na ścianie. Następujący, dokładnie co sekundę dźwięk towarzyszący ruchowi wskazówki, może być w niektórych wypadkach niezwykle pomocny (wielu dawnych fotografów w ten sposób odmierzało czas naświetlania pozytywów). Odrobinę rozrywki zapewnia radio. Można zresztą połączyć jedno z drugim, decydując się na radiobudzik (wyświetlacze wielu modeli funkcjonują w oparciu o czerwone diody, dość bezpieczne dla papierów światłoczułych).
Sporym ułatwieniem w pracy jest krzesło obrotowe, którego nóżki wyposażone są w kółka. Dodatkową zaletą jest, iż dość często tego rodzaju meble pozwalają wyregulować wysokość oparcia oraz siedzenia.
Ścinki pozostałe po przycinaniu powiększeń, fragmenty taśm usuniętych z pudełek zawierających papier światłoczuły, itp. wygodnie jest wyrzucać do kubła - z reguły wystarcza nawet najmniejszy. Żeby łatwiej pozbywać się zawartości, do środka można włożyć plastikowy worek. W razie braku kubła, odpadki można wrzucać do takiego właśnie worka, o ile oczywista zamocować go jakoś, by nie latał przy niewielkim nawet ruchu powietrza.
Jeśli dysponujemy w ciemni zlewozmywakiem, warto obok umieścić haczyk na ręczniki i mydelniczkę, ew. pojemnik z mydłem w płynie. Jeśli nie mamy bieżącej wody, rozsądnie jest umieścić wiaderko z wodą i miednicę - wycieranie zabrudzonych kąpielami fotograficznym rąk w ubranie, a tym bardziej pozostawianie do wyschnięcia, utrudnia uzyskanie dobrych wyników (na papierze światłoczułym zabrudzone utrwalaczem palce pozostawiają wyraźne, niemożliwe do usunięcia, białe odciski), może być także powodem uszczerbku na zdrowiu.
W ciemni dobrze sprawdzają się ręczniki papierowe, w wilgotnej atmosferze nie pleśnieją tak jak płócienne, a na dodatek można nimi wycierać rozlane płyny. Jeśli jednak się na nie zdecydujesz, niezbędny jest uchwyt, względnie stojak - można go zrobić samemu, albo kupić. Pionowe stojaki mają tę wadę, że łatwo je wywrócić, poziome uchwyty, że trzeba umieścić dodatkowy kołek w ścianie i nie można ich łatwo przemieszczać w miejsce rozlania wywoływacza.
Teoretycznie najlepsze byłyby krany takie jak w szpitalach i zakładach produkujących żywność, uruchamiane łokciem, bądź pedałem, co umożliwiałoby otwieranie i zakręcanie wody bez dotykania kurków i przenoszenia tym sposobem resztek kąpieli fotograficznych na, co dopiero umyte, ręce. W praktyce jednak nie jest to w stu procentach konieczne - wystarczy starannie wycierać ręce, oraz co jakiś czas czyścić kurki.
Kwestię nagłych potrzeb fizjologicznych, można zupełnie nieźle rozwiązać przy pomocy najzwyklejszego w świecie nocnika. Jeśli ktoś dysponuje stałą ciemnią i uważa że potrzebuje więcej komfortu, można zdecydować się na przenośną ubikację chemiczną. W obu wypadkach lepiej nie zapominać o papierze toaletowym, chyba że planujemy tylko “małe potrzeby”.
Najprostsza szmata do wycierania odda nam nieocenione usługi, gdy coś się rozleje.
Zresztą lista rzeczy, niekoniecznie niezbędnych, a które mogą się w ciemni przydać, jest długa. Prawdę mówiąc, można mieć nawet lustro, jeśli tylko uznamy że jest nam przydatne choćby do uczesania się po pracy - raczej nie spowoduje żadnych zaświetleń (przytoczona wyżej zasada spadku natężenia światła wraz ze wzrostem odległości, obowiązuje i tu).
Jeśli ktoś ma zamiar często przechodzić z ciemni do bardzo jasno oświetlonego pomieszczenia, względnie na dwór, wygodnie jest zakładać ciemne okulary. Osobiście, mimo zaleceń podręczników fotografii, nie stosuję ich - zanim dojdę do jakiegokolwiek jasno oświetlonego pomieszczenia, muszę przebyć kilkanaście metrów korytarza oświetlonego żarówkami 25 W i niewiele lepiej oświetlonych schodów - wzrok ma mnóstwo czasu na adaptację. Zapalając 150 W żarówkę oświetlającą moją ciemnię, w okresach gdy jest siłownią, względnie warsztatem, po prostu zamykam na chwilę oczy.
Fereby
|
